new_baner_aktualnosci.jpg

Jak zkutecznie zabezpieczyć umowę zastawem

Dzięki niemu chronione są interesy wierzyciela na wypadek, gdyby strona umowy nie wykonała swojego zobowiązania, np. nie wypłaciła pieniędzy

Wierzyciele, którzy obawiają się, czy dłużnik wywiąże się ze swojego zobowiązania – np. czy spłaci udzieloną mu pożyczkę, mogą żądać ustanowienia zastawu. Ta forma zabezpieczenia przewidziana jest zarówno dla osób fizycznych, jak i przedsiębiorców, którzy np. muszą zaciągnąć kredyt na rozwój swojej działalności. Zastaw zapewnia należyte wykonanie umowy. Pozwala wierzycielowi w razie nie spełnienia świadczenia przez dłużnika na wyegzekwowanie należności z obciążonego przedmiotu. Ustanawia się go w celu zabezpieczenia określonej wierzytelności, np. o zapłatę za roboty budowlane albo o zwrot pożyczki. Zobowiązanie musi jednak wynikać z wcześniej podpisanej przez strony umowy, np. o współpracę czy też umowy pożyczki.

Zastaw można ustanowić na rzeczach ruchomych, np. samochodzie, albo na zbywalnych prawach majątkowych, np. na udziale w spółce z o.o. Przepisy dają do wyboru dwa rodzaje zastawu: zwykły, który powstaje na podstawie umowy o ustanowieniu zastawu i wydania wierzycielowi rzeczy, oraz rejestrowy – ustanawiany na podstawie umowy oraz wpisu do rejestru zastawów.

Zastaw zwykły

Aby można było mówić o skutecznym ustanowieniu zastawu, najpierw powinna powstać wierzytelność, która ma zostać zabezpieczona. Strony muszą więc podpisać stosowną umowę, np. o współpracę. Następnie zastawca, tj. właściciel rzeczy ruchomej lub uprawniony – w przypadku zastawu na prawach, zawiera z wierzycielem – zastawnikiem – umowę zastawniczą. Zastawcą nie musi być dłużnik. Może nim być również osoba trzecia. Nie ma przy tym wymogu zachowania szczególnej formy umowy zastawu jako przesłanki jej ważności. Jednak, by zastaw był skuteczny wobec wierzycieli zastawcy, umowa powinna być zawarta na piśmie z datą pewną, np. potwierdzoną przez notariusza. Forma pisemna z datą pewną musi zostać zachowana także, gdy zastaw jest ustanawiany na prawach.

Ważne ustanowienie zabezpieczenia następuje z chwilą wydania rzeczy wierzycielowi albo osobie trzeciej, na którą strony się zgodziły. Przedmiotem zastawu mogą być zarówno rzeczy ruchome, np. samochód, materiały budowlane oraz prawa zbywalne, np. wierzytelności, prawa z papierów wartościowych, takich jak akcje, obligacje, świadectwa tymczasowe czy udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. [Przykład 1]

Należy pamiętać, że omawianej formy zabezpieczenia nie można ustanowić na prawach, które mogą być obciążone hipoteką. Należą do nich użytkowanie wieczyste, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz wierzytelność hipoteczna. Przepisy dopuszczają natomiast ustanowienie tzw. zastawu łącznego. Obciąża on kilka rzeczy ruchomych w celu zabezpieczenia tej samej wierzytelności. Jego istota polega na tym, że wierzyciel może według swego uznania zaspokoić się w całości lub w części z każdej rzeczy ruchomej z osobna, z niektórych z nich lub ze wszystkich łącznie.

Tyle że obciążenie rzeczy zastawem nie ogranicza zastawcy w możliwości rozporządzania rzeczą. W przypadku zbycia zastawionego przedmiotu zastawnik ma prawo do zaspokojenia się z niego bez względu na to, czyją stał się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi jej właściciela.

Zastaw rejestrowy

Zastaw rejestrowy jest korzystny zwłaszcza dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Pozwala dłużnikowi na zatrzymanie zastawionej rzeczy, korzystanie z niej i pobieranie pożytków. Może zostać ustanowiony np. na sprzętach, których przedsiębiorcy nie mogą wydać wierzycielowi, bowiem są im potrzebne do prowadzenia działalności gospodarczej. [Przykład 2]

Należy przy tym pamiętać, że w postaci zastawu mogą występować jedynie ruchomości oraz wierzytelności, prawa na dobrach niematerialnych, prawa z papierów wartościowych oraz prawa z niebędących papierami wartościowymi instrumentów finansowych. Można go też ustanowić na przedmiocie, który zastawca nabędzie w przyszłości. Obciążenie stanie się wtedy skuteczne z chwilą nabycia.

Przedmiotem zastawu rejestrowego nie mogą być natomiast nieruchomości.

Wpis do rejestru

Pierwszym etapem ustanowienia zastawu rejestrowego – tak jak w przypadku zwykłego – jest zawarcie umowy, z której wynika wierzytelność, jaką strony chcą zabezpieczyć. Następnie wierzyciel i dłużnik albo osoba, która jest uprawniona do rozporządzenia przedmiotem zastawu, podpisują umowę zastawniczą. Powinna ona zawierać następujące elementy: datę, imię i nazwisko (nazwa) oraz miejsce zamieszkania (siedziba) i adres zastawnika, zastawcy oraz dłużnika, jeżeli nie jest on zastawcą, przedmiot zastawu i wskazanie wierzytelności zabezpieczonej zastawem. Umowę taką należy sporządzić w trzech egzemplarzach – po jednym dla stron i jeden dla sądu. Jednak o powstaniu zastawu rejestrowego decyduje wpis w rejestrze zastawów, zatem konieczne jest jeszcze złożenie wniosku o rejestrację. Może to zrobić zarówno zastawca, jak i wierzyciel. Rejestry prowadzone są przez wydziały gospodarcze sądów rejonowych. Wniosek składa się w sądzie właściwym ze względu na siedzibę zastawcy albo na miejsce jego zamieszkania i załącza się do niego podpisaną umowę zastawniczą oraz dowód uiszczenia opłaty sądowej. Za wpis zastawu do rejestru opłata taka wynosi 200 zł. Natomiast zmiana wpisu kosztuje 100 zł.

Wniosek może zostać złożony także drogą elektroniczną, jeśli zostanie opatrzony bezpiecznym podpisem elektronicznym, weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Zabezpieczenie powstaje dopiero z chwilą dokonania wpisu. Termin ten decyduje więc także o pierwszeństwie zabezpieczeń.

Inaczej niż w przypadku zastawu zwykłego zastawca może zobowiązać się, że przed wygaśnięciem zastawu rejestrowego nie dokona zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu. Zbycie lub obciążenie przedmiotu zastawu, dokonane wbrew takiemu zastrzeżeniu, jest ważne, jeżeli osoba, na której rzecz zastawca dokonał zbycia lub obciążenia, nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła wiedzieć o tym zastrzeżeniu w chwili zawarcia umowy.

Rejestr zastawów wraz ze znajdującymi się w nim dokumentami jest jawny. Odpisy stanowiące dowód wpisu, a także zaświadczenia np. o braku wpisu zastawcy wydawane są na wniosek każdego, kto tego zażąda. Co do zasady od dnia dokonania wpisu w rejestrze zastawów nikt nie może zasłaniać się nieznajomością danych w nim ujawnionych, chyba że mimo zachowania należytej staranności nie mógł o nich wiedzieć. W przypadku ustanowienia zastawu rejestrowego na pojeździe mechanicznym podlegającym obowiązkowi rejestracji, zastaw odnotowuje się także w jego dowodzie rejestracyjnym. [Przykład 3]

Zaspokojenie wierzyciela

Jeśli dłużnik nie wywiązał się ze swojego zobowiązania, wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z przedmiotu zastawu i to bez względu na to, kto jest jego właścicielem – dłużnik czy osoba trzecia. Ma on także pierwszeństwo realizacji swojego roszczenia przed wierzycielami osobistymi zastawcy, z wyjątkiem tych, którym przysługuje pierwszeństwo szczególne.

Zaspokojenie zastawnika (wierzyciela) z rzeczy obciążonej następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Konieczne jest zatem wniesienie pozwu z żądaniem zasądzenia świadczenia. Następnie sąd wydaje wyrok, w którym zasądza na jego rzecz zabezpieczoną kwotę. Po uzyskaniu tytułu egzekucyjnego wierzyciel powinien zaopatrzyć go w klauzulę wykonalności, a następnie wystąpić do komornika z wnioskiem o wszczęcie egzekucji.

Umowa zastawnicza może przewidywać np., że zaspokojenie nastąpi przez przejęcie przez wierzyciela na własność przedmiotu zastawu rejestrowego, jeżeli są nim: rzeczy, wierzytelności i prawa lub zbiory rzeczy lub praw stanowiące całość gospodarczą, a strony w umowie zastawniczej ściśle oznaczyły wartość przedmiotu zastawu albo określiły sposób ustalenia jego wartości dla zaspokojenia zastawnika. Strony mogą także przewidzieć, że zaspokojenie zastawnika nastąpi przez sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego, który przeprowadzi notariusz lub komornik.

Zastaw rejestrowy należy wykreślić z rejestru, gdy np. zobowiązanie zostało wykonane albo wierzyciel zaspokoił się z zastawionej rzeczy. Odbywa się to na wniosek zastawnika albo zastawcy. Opłata za wykreślenie wynosi 50 zł.

Ważne

Zastaw rejestrowy należy wykreślić z rejestru, gdy zobowiązanie zostało wykonane albo wierzyciel zaspokoił się z zastawionej rzeczy. Odbywa się to na wniosek zastawnika albo zastawcy. Opłata za wykreślenie wynosi 50 zł.

PRZYKŁADY

1) Zastaw można ustanowić nie tylko na przedmiotach, ale także na prawach

Prowadzę działalność gospodarczą. Chciałbym się rozwijać i zaciągnąć kredyt na rozwój swojego przedsiębiorstwa. Kredytodawca uzależnił zawarcie umowy od ustanowienia zabezpieczenia w postaci zastawu. Nie mam jednak przedmiotów, które mógłbym obciążyć. Przysługuje mi natomiast wobec mojego kontrahenta wierzytelność o zapłatę wynagrodzenia za świadczone usługi. Czy mogę na niej ustanowić zastaw?

Podmiot potrzebujący dofinansowania, ale nieposiadający przedmiotów, które mogłyby stanowić zabezpieczenie spłaty, może ustanowić zastaw na zbywalnych prawach majątkowych. Jest to możliwe np. w sytuacji, gdy dana osoba wykonuje na rzecz swojego kontrahenta usługę i strony ustaliły odroczony termin płatności wynagrodzenia. W takim przypadku podmiot, który ma udzielić przedsiębiorcy kredytu, może zgodzić się na ustanowienie zastawu na wierzytelności, jaka przysługuje kredytobiorcy w stosunku do jego kontrahenta.

2) Dłużnik może korzystać z zastawionego przedmiotu

Moja firma zajmuje się produkcją bloczków betonowych. Zamierzam zawrzeć z innym przedsiębiorcą umowę o współpracę. Jednak jest to pierwsza umowa między nami i obawiam się, czy odbiorca będzie wywiązywał się ze swoich zobowiązań w terminie. W związku z tym chciałbym się zabezpieczyć zgodnie z prawem. Czy możemy ustanowić zastaw rejestrowy na samochodzie ciężarowym, stanowiącym własność mojego kontrahenta?

Ustanowienie zastawu rejestrowego na rzeczy należącej do dłużnika jest korzystne dla obu przedsiębiorców. Producent bloczków będzie miał zabezpieczoną wierzytelność o zapłatę za dostawy, a jego odbiorca będzie mógł dalej korzystać ze swojego samochodu. Jeżeli strony zdecydowałyby się na ustanowienie zastawu zwykłego, to zastawca musiałby przekazać samochód wierzycielowi, pozbawiając się narzędzia pracy i co się z tym wiąże możliwości zapłaty w terminie.

3) Sprawdzenie samego dowodu rejestracyjnego nie wystarczy

Kupiłem samochód osobowy na giełdzie. Przed podpisaniem umowy sprawdziłem dowód rejestracyjny. Nie było w nim żadnych wpisów dotyczących zastawu rejestrowego. Później okazało się jednak, że samochód jest obciążony takim zabezpieczeniem, a zastaw jest wpisany do rejestru zastawów. Czy w takiej sytuacji obciążenie jest skuteczne?

Tak, obciążenie w takiej sytuacji jest skuteczne. Sąd Najwyższy w wyroku z 10 marca 2005 roku (sygn. akt III CKN 369/04) uznał, że za zachowanie wymogu należytej staranności nie można uznać sprawdzenia przez nabywcę samochodu tylko samego dowodu rejestracyjnego pojazdu. Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów przewiduje wprawdzie, że ustanowienie zastawu rejestrowego podlega ujawnieniu w dowodzie rejestracyjnym pojazdu, jednak znaczenia tego wpisu nie można porównać ze skutkami wpisu do rejestru zastawów, który to wpis ma charakter konstytutywny.

Niezamieszczenie w dowodzie rejestracyjnym adnotacji o ustanowieniu zastawu rejestrowego nie ma więc znaczenia dla oceny skuteczności tego zastawu. Adnotacja taka ma jedynie charakter informacyjny. Należyta staranność nabywającego samochód na giełdzie samochodowej wymaga sprawdzenia w centralnej informacji o zastawach rejestrowych, czy jest on objęty zastawem rejestrowym.

Ważne definicje

Umowa zastawnicza – umowa o ustanowienie zastawu.
Zastawnik – wierzyciel, na rzecz którego ustanawiany jest zastaw.
Zastawca – dłużnik będący właścicielem przedmiotu zastawu.
Zastaw rejestrowy – zastaw dopuszczający możliwość pozostawania przedmiotu zastawu u zastawcy oraz nakładający obowiązek zgłoszenia zastawu do rejestru prowadzonego przez sądy rejonowe.

Podstawa prawna Kodeks cywilny z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.). Ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 67, poz. 569).

10/10/2012 | Autor: Ewelina Stępień | Źródło: Dziennik Gazeta Prawna artykuł z dnia 10.10.2012


Powrót